Marek Szołtysek: Bazyliszek z bazyliki

Zacznijmy od tego, że bazylikę z bazyliszkiem łączy język starożytnych Greków, bo przymiotnik „basilikos” znaczy „królewski”, od czego utworzono słowo bazylika, czyli królewska budowla publiczna, co później w czasach chrześcijańskich zaczęło znaczyć „ważny kościół”. Ale greka ma też pokrewny rzeczownik „basileus”, co znaczy „król, królewicz”.

A ponieważ król ma koronę na głowie, toteż niektóre gady mające na głowie grzebienie podobne do korony zaczęto nazywać bazyliszkami. Tak już dwa tysiące lat temu pisał rzymski historyk Pliniusz Starszy w „Historii naturalnej”. Od niego więc zaczęto utożsamiać groźne gady z bazyliszkami, smokami czy lewiatanami. I te nazwania czy imiona bestii stosowano zamiennie. Od czasów chrześcijańskich zaś te bestie dodatkowo utożsamiono z diabłami, szatanami.

A teraz się zastanówmy, co wiemy o smokach-bazyliszkach? Wspomniany już Pliniusz napisał, że zabicie smoka przynosi szczęścia, a „posiadane przy sobie kości smocze pomagają w bogaceniu się /.../”. A czego jeszcze możemy się o bazyliszkach dowiedzieć z dawnej literatury?

Tak więc te smoki są zrodzone przez szatana ze zgnilizny, a od nich pochodzą też muchy, żaby, myszy i węże; smok może mieć 30 kroków długości i jedną parę skrzydeł jak nietoperz, a na pysku wąsy, ale nie z włosów, lecz ze skóry. Smoki-bazyliszki są albo morskie – i żyją w wodzie albo lądowe, mieszkające w podziemnych pieczarach czy wulkanach.

I teraz uwaga! W 1731 roku Niemiec Johann Heinrich Zedler w swoim dziele „Lexicon” napisał, że bazyliszek

„/.../ jest wielkim groźnym wężem, który zamieszkuje odległe pustynie, góry i jaskinie, czyniąc ludziom oraz bydłu wiele szkód” i dodał, że „smoki mało śpią, dobrze słyszą, a przy oddychaniu gwiżdżą /…/”.

I właśnie kluczowe jest tutaj to gwizdanie, które miało być dźwiękiem rozpoznawczym, że w okolicy jest jakiś smok, dlatego dawniej też w śląskich kopalniach był zakaz gwizdania.

Ale idźmy dalej. Skoro te smoki-bazyliszki utożsamiano z diabłami, to walczyli z nimi rycerze i święci, wśród których był św. Jerzy. Dlatego właśnie przy drzwiach wielu kościołów, by przypomnieć o zwycięstwie dobra nad złem, wieszano dla otuchy kości zabitych smoków. Takie kości wiszą do dzisiaj na ścianie przed drzwiami do katedry wawelskiej w Krakowie. Natomiast z braku kości-trofeów obok różnych kościołów umieszczano wizerunek św. Jerzego smokobójcy.

Właśnie takiego świętego przebijającego włócznią smoka-bazyliszka mamy przy głównych drzwiach bazyliki św. Antoniego w Rybniku.
Oto bazyliszkowy wątek naszej bazyliki. Ta figura jest rzeźbiona w drewnie. Potwór jest długi na 15 centymetrów, natomiast cała kompozycja wraz ze smokobójcą ma 60 cm. Pierwotnie rzeźba była dobrze widoczna na zewnętrznej części drzwi, ale po wstawieniu nowych drzwi – św. Jerzego z bazyliszkiem zamontowano nad drzwiami po wewnętrznej stronie świątyni na wysokości około 4 metrów.

A jeżeli ktoś jeszcze nigdy tego bazyliszka w bazylice nie widział – to trzeba się wybrać. Pokażmy też tę rybnicką rzeźbę dzieciom, bo one przeważnie smokami, bazyliszkami, dinozaurami i innymi potworami bardzo się interesują. Tylko uwaga, przy smoku nie gwiżdżemy, bo przyjdzie i nas zje.